چاتالهویوک یکی از شگفتیهای باستانشناسی جهان است؛ سکونتگاهی نوسنگی که بین حدود ۷۱۰۰ تا ۵۷۰۰ پیش از میلاد در دشت قونیه شکل گرفت و با طرح متمایز خانههای متراکم و دسترسی از بام، برداشتهای ما از زندگی شهری اولیه را به چالش کشیده است.
طراحی فشرده و چرایی فقدان خیابان
قرارگیری نزدیک به مسیرهای سیلابی و شرایط زمینی پدیدآورندهٔ اصلی این طراحی است. سطوح زمین در فصول پرآب به گل و لای تبدیل میشدند و عبور و مرور زمینی عملی و پایدار نبود. بنابراین ساکنان خانهها را طوری بنا کردند که بامها نقش معابر عمومی را ایفا کنند و ورود به واحدها از طریق نردبان و گذرگاههای بام صورت گیرد. این راهکار عملی هم از نظر مقابله با سیلاب و هم از نظر صرفهجویی در مصالح منطقی جلوه میکند.
زندگی اجتماعی و اقتصادی در همپوشانی فضاها
چیدمان هماندازه و همسطح خانهها و نبود بناهای حکومتی یا کاخگونه نشاندهندهٔ ساختاری اجتماعی نسبتاً برابر و مشارکتی است. بامها به عنوان فضاهای عمومی برای پختوپز، کارهای روزمره و آیینهای جمعی به کار میرفتند و دفن اجساد زیر کف خانهها پیوند میان زیست روزانه و مناسک آیینی را آشکار میسازد. نقاشیهای دیواری و اشیای تزئینی نیز نشان از اهمیت هنر و نمادگرایی در این جامعه دارد.
کارکردهای زیستمحیطی و تدافعی چیدمان شهری
چیدمان دیوار به دیوار نه تنها مصرف آجر و مصالح را کاهش میداد بلکه دیوار پیوستهای ایجاد میکرد که میتوانست کارکرد دفاعی نیز داشته باشد. ارتفاع دسترسی از بام مزیت دفاعی فراهم میکرد و امکان مشاهده و دفع تهدیدات بیرونی را بهتر میساخت. همچنین ضخامت دیوارها و مصالح گلی به تنظیم دما کمک میکرد و خانهها را در زمستان گرم و در تابستان خنک نگه میداشت.
محدودیتها، تحولات و درسهای معماری
کمبود چوب و دسترسی به مصالح محلی نقشی بنیادین در شکلگیری این طرح داشته است. با گذر زمان سکونتگاه تغییر یافت؛ فضاهای باز بیشتر شد و ساختارها اندکی متفرقتر گردید اما هستهٔ ایدهٔ استفاده از بام بهعنوان معبر همچنان برجای ماند. از چاتالهویوک میتوان دو درس مهم برداشت کرد:
- تطبیق معماری با شرایط زیستمحیطی و اقتصادی؛
- اولویتبخشی به فضاهای اشتراکی و توازن اجتماعی در طراحی شهری.
چاتالهویوک نشان میدهد مفهوم «شهر» همیشه با خیابان و جدولبندی کلاسیک همراه نبوده و راهحلهای بدیع برای مشکلات زیستمحیطی و اجتماعی میتواند شکلهای شهری غیرمتعارف ولی کارآمد پدید آورد. حفظ این محوطه و ادامه پژوهشهای باستانشناسی، پنجرهای به فهم بهتر سازوکارهای زندگی جمعی در آغاز تاریخ بشری فراهم میآورد.
Leave a Reply